پسوند ش یا یشن

پسوند ش در پارسی نو، ریخت ساده شده ای از پسوند “-یشن”، “-išn” در زبان پهلوی پارسیگ و پارتیک است.

پسوند “-یشن”، “-išn” در پهلوی پارسیگ

• اسم مصدر: از ماده مضارع با پسوند -išn (< –iš-na < *ایرانی باستان)، “کُنش”، kun-išn یا dān-išn “دانش”، zāy-išn “زایش”.
•  اسم مصدر: گاهی ماده ماضی با پسوند -išn اسم مصدر می‌سازد: āmād-išn “آمادش”، dīd-išn “دیدش”، bōxt-išn “بختش، رستگاری”.

هُنیگ: بررسی ریشه‌شناختی فعلهای زبان پهلوی – منصوری

پسوند “-یشن”، “-išn” در پهلوی پارتیک

• برای ساختن اسم مصدر از ماده مضارع:
  • abaxšāhišn                                                                            بخشایش
  • anjāmišn                                                                                    انجامش
  • brāzišn                                                                                      درخشش
  • karišn                                                                                      گنش (نیز: شکل)
• برای ساختن اسم از ماده مضارع:
  • karišn                                                                                      شکل (نیز: گنش)
• برای ساختن اسم از ماده ماضی:
  • didišn                                                                                    ظاهر، منظره

هُنیگ: راهنمای زبان پهلوی پارتیک باغ‌بیدی

پسوند ش در فرهنگ دهخدا

تعریف اسم مصدر: اسم مصدر، اسمی است که دلالت بر معنی مصدر کند، مانند: دانش ، نیکی ، خنده ، گفتار.
علائم اسم مصدر:
1) -ِ- شن . 2) -ِ- ش .
در پهلوی اسم مصدر مختوم به -ِ شن ۞ وجود داشته و معادل آن در پازند -َ شن ۞ و -ِ شن ۞ و -ِ َیشن ۞ است ، مانند: کنشن (کنش )، ستایشن (ستایش ). در فارسی این نشانه ٔ قدیم فقط در چند کلمه بصورت اصل بجا مانده : پاداشن (در پهلوی پات دهشن ) ۞ که غالباً بفتح شین آمده :
یگانه ای که دو دستش گه ِ عطا بدهد
هزارفایده با صدهزار پاداشَن .

لامعی گرگانی .

و نیز داشن (پهلوی دهشن ) ۞ که آن نیز بفتح شین آمده :
چه کنم که سفیه را به نکوی ۞
نتوان نرم کردن از داَشن .

لبیبی .

و نیز پسوند ش در بوشن (پهلوی بوشن ۞ ) : اما بیان مقدمه ٔ اول ، که مردم در تحویل است ، از آن روشن گردد که اندر بوشن و گردش خود نگرد، که نطفه بود و طفلی گشت . (بابا افضل کاشی . مصنفات جاودان نامه چ مهدوی – مینوی ص 50). و کلمات : گوارشن ، گذارشن و منشن نیز در فرهنگها ضبط شده . این شین را «شین مصدری » و اسم مصدر مختوم بدان را «مصدر شینی » و بتعبیر اصح اسم مصدر شینی نامند.
موارد استعمال : اسم مصدر شینی مانند اسم مصدرهای دیگر غالباً بجای مصدر بکار میرود، اما بعض آنها متدرجاً در استعمال بمنزله ٔ اسم عام شده است مانند: خورش که نخست بمعنی خوردن باشد و نیز بمعنی خوردنی و نیز چیزی که با نان خورند و انواع پختنیها که با برنج خورند :
چنین جای بودش خرام و خورش
که باشدش از خوردنی پرورش .

فردوسی .

و همچنین پوشش بمعنی پوشیدن و جامه و لباس هر دوآمده است :
از آن چون خور و پوشش آمد بدست
دل اندر فزونی نبایدت بست .

اسدی طوسی .

2 – پسوند ش «-ِ ش » به مفردامر حاضر (که عیناً بر ریشه ٔ فعل منطبق نیست ) پیوندد:
«آفرینش » که به آفرین (امر) پیوسته نه به آفری (ریشه ٔ فعل ) : ایزد تعالی آفتاب را از نور بیافرید… که در آفرینش وی ایزد تعالی را عنایت بیش از دیگران بوده است . (نوروزنامه ). «دهش » که به ده (امر) پیوسته نه به دا (ریشه ٔ فعل ) :
بداد و دهش یافت آن نیکویی
تو داد و دهش کن فریدون تویی .

فردوسی .

بداد و دهش کوش و نیکی سگال
ولی را بپرور، عدو را بمال .

اسدی .

«ستایش » که به ستای (امر) پیوسته نه به ستو (ریشه ) :
سزای ستایش دگر گفت کیست
اگر بر نکوهیده باید گریست .

فردوسی .

«کنش » که به کن (امر) پیوسته نه به کر (ریشه ) :
معجز پیغمبر مکی تویی
به کنش و به منش و به گُوِشت .

محمدبن مخلد سگزی .

3 – پسوند ش «-ِ ش » اسم مصدر به صفت ملحق شود:
الف ) به صفت مطلق : چنانکه «پیدایش » از «پیدا» آمده . «نرمش » از: «نرم »در نظام ایران و مطبوعات مستعمل است .
ب ) به صفت مشبهه : چنانکه «رهایش » از «رها» صفت مشبهه از «رهیدن » و «رستن ». نام یکی از مؤلفات ناصرخسرو «گشایش و رهایش » است . «گنجایش » از «گنجا» صفت مشبهه از گنجیدن آمده .
استثناء: 1– ناصرخسرو در غالب مؤلفات منثور و منظومه های خویش «بودش » را بمعنی وجود و هستی آورده :
لازم شده ست کون بر ایشان و هم فساد
گرچه ببودش اندر آغاز دفترند.

ناصرخسرو.

بیرونْت کنند از در مرگ
چون از در بودش اندرآیی .

ناصرخسرو.

و این کلمه از «بود» مصدر مرخم معادل مفرد مغایب ماضی مطلق با «-ِ ش » اسم مصدر ترکیب شده . باید دانست که مردم نقاط جنوبی خراسان امروزه هم «بودش » را بمعنی «اقامت » استعمال کنند و خود این استعمال مؤید صحت آنست .
2– «نمونش »اسم مصدر است مرکب از نمون (نمودن ) + « َش » اسم مصدر. نظامی این کلمه را بمعنی رهنمایی و نمودار آورده :
مرد سرهنگ از آن نمونش راست
از سر خون آن صنم برخاست .

نظامی (هفت پیکر).

گفت تا باشد از نمونش رای
گفتن از ما و ساختن ز خدای .

نظامی (هفت پیکر).

و از این قبیل است «برینش » مرکب از: برین (بریدن ). + « َش » اسم مصدر، بمعنی قطع : پس جسم آن بود که چون درازیی بنهی اندر وی درازیی دیگر یابی برنده ورا بقائمه و درازی سوم بر آن هردو درازی بر قائمه ایستاده هم بر آن نقطه که برینش پیشین بر وی بود… . (دانشنامه ٔ علائی . الهیات چ انجمن آثار ملی صص 12–13). و پدید کردیم که این محال است و نشاید که زمانی بود ناقسمت پذیر،والاّ اندر وی برینش راهی بود ناقسمت پذیر… . (دانشنامه ٔ علائی . الهیات ص 128).
دلی باید اندیشه را تیز و تند
برینش نیاید ز شمشیر کند.

نظامی .